Αγγλικές λέξεις με απρόσμενη ελληνική ετυμολογία

Σύνταξη άρθρου: Ελευθερία Σωμαράκη

Επιμέλεια άρθρου: Κωνσταντίνος Ουρανός

Η ελληνική γλώσσα είναι έντονα παρούσα στο οπλοστάσιο της ορολογίας πολλών επιστημoνικών πεδίων, όπως η ιατρική (λ.χ. cardiology, dyspnoea, hematoma) η βιολογία (λ.χ. photosynthesis, biosphere), η χημεία (λ.χ. electrolysis, thermodynamics, hydrogen), η λογοτεχνία (λ.χ. lyric, epic, metaphor, poetry) αλλά και τεχνών, όπως το θέατρο (λ.χ. theater, scene, drama, tragedy). Τα παραπάνω είναι βεβαίως γνωστά και εύκολα αντιληπτά από κάποιον που ξέρει ελληνικά. Γιατί όμως δεν μπορούμε να αναγνωρίσουμε την ελληνική ετυμολογία κάποιων αγγλικών λέξεων όπως το «church»; Ας κάνουμε για αυτό μια μικρή ιστορική αναδρομή των επιρροών της ελληνικής επί της αγγλικής γλώσσας.

Η μεσαιωνική αγγλική γλώσσα 

To 1066 μ.Χ., με την Νορμανδική κατάκτηση του βασιλείου της Αγγλίας ξεκίνησε μια δυναμική διαδικασία διαμόρφωσης της Μεσαιωνικής ή Μέσης αγγλικής γλώσσας (περίπου 1100-1500 μ.Χ.), η οποία είναι ο πρόγονος των σύγχρονων αγγλικών. Η εισαγωγή των αγγλο-νορμανδικών είχε άμεση επιρροή στην αγγλοσαξονική γλώσσα, από τους κατακτητές, στον πολιτισμό και στην αγγλική γλώσσα εν γένει. Η επίδραση της ελληνικής γλώσσας στην αγγλική δεν ήταν τότε τόσο επίμονη και συνεχής όσο της λατινικής αλλά κυρίως έμμεση μέσω των λατινικών και των γαλλικών. Έτσι, θα λέγαμε πως η ελληνική επέδρασε επί της αγγλικής μέσω μεσαζόντων εκείνη την εποχή. Επιπλέον, οι ορθογραφικές και φωνολογικές τάσεις της αγγλικής επηρέασαν το πέρασμα της λέξης από την ελληνική στην αγγλική με αποτέλεσμα πολλές λέξεις να μη μπορούμε να τις αναγνωρίσουμε ως ελληνικές. Η ευθεία επαφή με την ελληνική γλώσσα ήρθε αργότερα, μετά την Άλωση (1453 μΧ.), με την Αναγέννηση, τότε που η αγάπη για την αρχαία ελληνική γραμματεία είχε άμεση επιρροή στον τρόπο σκέψης και στην ίδια τη γλώσσα των πολυμαθών και των στοχαστών της εποχής. Είναι βεβαίως γνωστό ότι ο Νεύτωνας και ο Έρασμος έγραφαν τις σημειώσεις του στα αρχαία ελληνικά! Έκτοτε έχουμε μεγάλη παρουσία της ελληνικής μέσα στην αγγλική και συνήθως οι δάνειες αυτές λέξεις γίνονται εύκολα αντιληπτές από τους Έλληνες και τους ελληνομαθείς.

Μερικές κρυφές ελληνικές λέξεις της αγγλικής γλώσσας

Όπως προαναφέρθηκε η αγγλική βρίθει ελληνικών λέξεων και όρων πολύ ευδιάκριτων ως προς την ελληνική τους προέλευση. Ας δούμε όμως μερικές κοινές λέξεις στην αγγλική γλώσσα, που παρόλο που έχουν ελληνική προέλευση, έχουν αλλάξει μορφή, προφορά ή/και σημασία, τόσο πολύ που δε συνειδητοποιούμε πως έχουν ελληνική ρίζα. Έχουμε λοιπόν:

box: κουτί

Η αγγλική λέξη box, προέρχεται από τα παλαιά αγγλικά box/boxe και ανάγεται στην λατινική λέξη buxus. Το buxus προέρχεται από το δέντρο πυξός, το οποίο χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι Έλληνες για να κατασκευάσουν πυξίδες, δηλαδή μικρά ξύλινα ή πήλινα δοχεία για αποθήκευση κοσμημάτων και μικρών αντικειμένων. Μπορεί κάποιος να βρει στα αρχαιολογικά μουσεία, σε αφθονία μάλιστα καθώς αποτελούσαν ευρέως χρησιμοποιούμενο σκεύος.

captain: καπετάνιος, σμηναγός, λοχαγός, γενικότερα επικεφαλής, capetanus > κατεπάνω

Ο «Κατεπάνω» ήταν όρος για ανώτερο διοικητή στον 11ο και 12ο αιώνα στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Οι ναυτικές δυνάμεις της Ιταλίας ερχόμενες σε επαφή με τη βυζαντινή διοίκηση πήραν και τον όρο. Από εκεί παραφράστηκε (capetano) και διαδόθηκε και στην υπόλοιπη Ευρώπη.

chair: η καρέκλα, το κάθισμα ή μια επίσημη θέση.

Οι Άγγλοι πήραν τη λέξη ως λατινική (cathedra). Πρόκειται όμως για την αρχαία ελληνική καθέδρα, από τα συνθετικά κατά + ἕδρα.

cherry: κεράσι

Στη μέση αγγλική γλώσσα το chery ανάγεται στην αγγλογαλλική λέξη cherise, το οποίο με τη σειρά του προέρχεται από το λατινικό cerasus και αντιστοιχεί στο ελληνικό ο κέρασος.

church: εκκλησία

Ανάγεται στην παλαιά αγγλική λέξη cirice που παράγεται από το ουδέτερο ουσιαστικό τo κυριακόν ή κυριάκιον (kyriakion) της Ύστερης Ελληνιστικής, δηλαδή «του Κυρίου» και δήλωνε τον τόπο της κυριακάτικης συνάθροισης αλλά και τη θεία λειτουργία των πρώτων χριστιανών.

date: χουρμάς

Η λέξη date, δηλαδή το φρούτο του φοίνικα, της χουρμαδιάς προέρχεται από την ελληνική λέξη δάκτυλος, πιθανόν λόγω του σχήματος των καρπών. Στην ελληνιστική και στη λατινική γραμματεία, ο όρος χρησιμοποιείται για τον καρπό αυτόν (daktylus). Το date ως ημερομηνία, από την άλλη, προέρχεται από το λατινικό data και dare που σημαίνει «δίνω».

diosece: επισκοπή

Προέρχεται από το ρήμα διοικῶ, (δια+οίκος) δηλαδή διαχειρίζομαι το σπίτι. Το diocesis αποτελεί εκκλησιαστική διοικητική περιφέρεια που αρχικά προερχόταν από τον ρωμαϊκό όρο dioecesis, ο οποίος χρησιμοποιήθηκε στη διοίκηση της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, ιδίως μετά τις μεταρρυθμίσεις του Διοκλητιανού. Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία υιοθέτησε τον όρο για να προσδιορίσει την περιοχή που βρίσκεται υπό την πνευματική και διοικητική ευθύνη ενός επισκόπου. Στα νέα ελληνικά διατηρείται η αρχική σημασία της και χρησιμοποιείται για να αναφερθεί στη λειτουργία που διασφαλίζει ότι το σχέδιο οργάνωσης εφαρμόζεται σύμφωνα με τους νόμους και τους κανονισμούς σε μια επιχείρηση, έναν οργανισμό. Επίσης στον στρατό αλλά και στο κράτος.

endorheism: ενδορροϊσμός

Αποτελεί όρο διεθνούς επιστημονικής ορολογίας και σχηματίζεται από το ενδ- («εσωτερικά») και το ῥεῖν («ρέω») για να περιγράψει περιοχές όπου έχουν ελάχιστη ή καμία επιφανειακή απορροή προς την θάλασσα. Για παράδειγμα, η Κασπία Θάλασσα είναι ενδορροϊκή καθώς δεν έχει φυσική έξοδο προς την θάλασσα.

Παρά το γεγονός ότι σήμερα η λέξη δίαιτα σημαίνει κάνω διατροφή ώστε να χάσω βάρος, στα αγγλικά έχει διατηρήσει την αρχική σημασία του ρήματος διαιτώμαι, δηλαδή έχω έναν ορισμένο τρόπο ζωής.

frenzy: μανία, αμόκ, παροξυσμός, παραλήρημα

frenesie (αγγλογαλλικά) > phrenesia (λατινικά)> φρένες (ελληνικά)

Μπορούμε στα αγγλικά να πούμε για το shopping frenzy πριν τις γιορτές των Χριστουγέννων, δηλαδή την καταναλωτική μανία που μας καταβάλλει. Στα ελληνικά του σήμερα λέμε «έχει σώας τα φρένας» για κάποιον που έχει λογική και ισορροπημένη σκέψη, και μπορούμε να χαρακτηρίσουμε κάποιον ως «φρόνιμο», δηλαδή συνετό. Όμως το ρήμα φρενιάζω και το ουσιαστικό η φρενίτιδα (αρχαία: η φρενίτις) και το επίθετο αλλόφρων -ον έχουν την έννοια του «χάνω τον έλεγχο», όπως και το επίρρημα ξέφρενα (φέρ’ ειπείν: οδηγούσε ξέφρενα), και σημαίνουν αυτό, όπως ακριβώς τα χρησιμοποιούν και οι Άγγλοι.

hour: ώρα

Προέρχεται από το αγγλο-γαλλικό ure, eure που ανάγεται στο λατινικό hora και στο ελληνικό ὥρα.  Η ώρα αναφέρεται στην ώρα της ημέρας και αρχικά σήμαινε έτος, εποχή. Είναι εξάλλου γνωστές οι Ώρες, δηλαδή οι θεότητες της εποχής και της τάξης. Το hora στα ύστερα λατινικά της χριστιανικής Ευρώπης συνδεόταν και με την καθορισμένη στιγμή της ημέρας για προσευχή. Το προσευχητάρι εξάλλου λεγόταν book of hours.

 idiot: ανόητος

Προέρχεται από την λέξη ιδιώτης, η οποία είχε διαφορετική σημασία από την σημερινή. Στα αρχαία ελληνικά αναφερόταν στα άτομα που δεν αναμειγνύονταν στα κοινά και επέλεγαν να μη συμμετέχουν στον δημόσιο βίο. Η μη συμμετοχή στην κοινότητα και την ανάληψη αποφάσεων, θεωρείτο αλλοπρόσαλλη και ανώριμη συμπεριφορά και έτσι σήμαινε ταυτόχρονα πως κάποιος δεν ήταν υπεύθυνος αρκετά για να αναλάβει κοινωνικές ευθύνες. Στην αρχαιότητα είχε έντονα αρνητική χροιά, όπως φυσικά και στη σύγχρονη αγγλική γλώσσα. Στα νέα ελληνικά έχει δεν έχει αρνητική χροιά, αλλά εννοείται ως ιδιώτης αυτός που δεν ασκεί δημόσιο λειτούργημα, που δεν είναι δημόσιος υπάλληλος ή στρατιωτικός. 

idol: είδωλο, ίνδαλμα

idle (αγγλογαλλικά) > idolum (λατινικά) > είδωλον (ελληνικά)

Προέρχεται από το αρχαίο ρήμα «εἴδω». Το εἴδωλον σήμαινε φάντασμα, ομοίωμα. Τα είδωλα απαντώνται και στην Αλληγορία του Σπηλαίου του Πλάτωνα, τα οποία, σύμφωνα με την πλατωνική θεωρία, αποτελούσαν ομοιώματα των αληθινών ιδεών. Η χρήση του όρου στα αγγλικά αρχικά αναφερόταν σε λατρευτικά ομοιώματα ή αντικείμενα που λατρεύονταν ως θεοί και ύστερα απέκτησε την σημασία κάποιου που θαυμάζεται υπερβολικά. 

jealous: ζηλιάρης

Προέρχεται από το ουσιαστικό ο ζῆλος, δηλαδή τον ζήλο, το έντονο πάθος ή τον ανταγωνισμό και δεν είχε θετικό ή αρνητικό πρόσημο. Με την πάροδο του χρόνου, η σημασία μετατοπίστηκε προς την έννοια του φθόνου και της ζηλοτυπίας. Η αρχική σημασία του ζήλου διατηρείται ακόμη στην λέξη zealous που σημαίνει ένθερμος, ενθουσιώδης, με ζήλο.

kilo: κιλό

Ανάγεται στην γαλλική λέξη kilo που είναι μετατροπή του αρχαιοελληνικού χίλιοι. Αυτή η λέξη προέρχεται από το kilogramme, δηλαδή το χιλιόγραμμο, που δημιουργήθηκε ως μονάδα μέτρησης μάζας του νέου μετρικού συστήματος της Γαλλικής Επανάστασης 

marble: μάρμαρο

Προέρχεται από το αγγλο-γαλλικό marbre, που ανάγεται στο λατινικό marmor και το ελληνικό μάρμαρος, δηλαδή λαμπερός λίθος.

mouse: ποντίκι

Ανάγεται στο λατινικό mys και το ελληνικό μῦς. Ο μῦς στα αρχαία ελληνικά σήμαινε κυριολεκτικά ποντίκι και μεταφορικά μυς (του σώματος) καθώς οι μύες του σώματος έμοιαζαν με μικρά ποντίκια που τρέχουν κάτω από το δέρμα.

music: μουσική

Το music ανάγεται στην μέση αγγλική λέξη musik, την αγγλο-γαλλική musike, την λατινική musica που προέρχεται από το μουσική, δηλαδή κάθε τέχνη υπό την προστασία των Μουσών.  

pause: παύση

Προέρχεται από την λατινική λέξη pausa που ανάγεται στην ελληνική παῦσις. Το παύειν σημαίνει σταματώ.

place: μέρος, περιοχή

Προέρχεται από το ελληνικό επίθετο πλατύς, δηλαδή ευρύς, επίπεδος. Αντιστοίχως, και το plate,  δηλαδή το πιάτο προέρχεται από την ίδια ρίζα.

schedule: πρόγραμμα

Προέρχεται από την μεσαιωνική λατινική λέξη schedium, δηλαδή αυτοσχέδια ομιλία, από το ελληνικό ουδέτερο του επιθέτου ο σχεδίος, το οποίο σήμαινε αυτοσχέδιος, αυθόρμητος και είναι παράγωγο του ρήματος έχω (Αόριστος β’: έσχον).

 star: το αστέρι

Προέρχεται από την παλαιοαγγλική λέξη steorra. Η ρίζα ster-, stel- συναντάται στις περισσότερες γλώσσες με ινδοευρωπαϊκή ρίζα (γερμανικά: stern, ιταλικά: stella, ισπανικά: estrella,) αλλά η προέλευση του θέματος στερ- διατηρείται καλύτερα στην ελληνική γλώσσα, όπου συναντάμε το ὁ ἀστήρ, γενική πτώση τοῦ ἀστέρος.

surgeon:  χειρουργός

Προέρχεται από τη μεσαιωνική αγγλική surgien που ανάγεται στις μεσαιωνικές γαλλικές cururgien και cirurgerie, η γαλλική μορφή της αρχαιοελληνικής λέξης χειρουργική. 

thyme : θυμάρι

Το αγαπητό σε όλους μεσογειακό μυρωδικό είναι λέξη που έχει ελληνική ρίζα καθώς προέρχεται από το ελληνικό ουσιαστικό το θύμον.

 

Ονόματα

Δεν πρέπει να παραβλέπουμε πως αρκετά ελληνικά ονόματα είναι ιδιαιτέρως αγαπητά στην αγγλική γλώσσα, όπως το Helen, Jason, Alexander, Kassandra, Angela, Stephen, Phoebe, George, Timothy, Theodore, Eugene, Irene, Nicholas, Basil, Zoe, Daphne, Andrew και άλλα πολλά.

Ονομασίες ζώων

Τα ονόματα με ελληνική προέλευση δεν περιορίζονται όμως μόνο στους ανθρώπους, καθώς υπάρχουν και πολλά ζώα (πραγματικά και μυθολογικά) από τα ελληνικά. Μερικά παραδείγματα αποτελούν: lion το λιοντάρι (λέων), owl η κουκουβάγια (γλαυξ), dolphin το δελφίνι, griffin ο γρύπας (γρυψ), hippopotamus ο ιπποπόταμος, centaur ο Κένταυρος, siren η σειρήνα και chimera η Χίμαιρα και άλλα πάρα πολλά.

Ονομασίες φυτών

Ακόμη, πολλά φυτά και λουλούδια, λόγω και της χρήσης τους στην ιατρική αλλά και του συμβολισμού που είχαν στις τέχνες έχουν διατηρήσει την ελληνική τους… ρίζα. Παρατίθενται κάποια παραδείγματα:  iris η ίριδα, narcissus ο νάρκισσος, hyacinth ο υάκινθος, crocus ο κρόκος, anemone η ανεμώνη (του ανέμου), cedrus ο κέδρος, rose το ρόδον (το τριαντάφυλλο) και άλλα πολλά.

 

Πηγές

Britannica: Μέση Αγγλική Γλώσσα

Ayers, Donald M. (1986). English Words from Latin and Greek Elements. 2nd ed. University of Arizona Press.

Cross, F.L., & Livingstone, E.A. (1997).  The Oxford Dictionary of the Christian Church. Oxford University Press. 

Pubmed: Η Γλώσσα της Ιατρικής

Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας

Λεξικό Merriam-Webster

University of Cambridge: Οι Σημειώσεις του Νεύτωνα

Dioscorides, De Materia Medica