Έλληνες και Ρωμαίοι φιλόσοφοι στη Γλυπτοθήκη του Μονάχου
Σύνταξη άρθρου: Κωνσταντίνος Ουρανός

Η Γλυπτοθήκη του Μονάχου
Η Γλυπτοθήκη του Μονάχου εγκαινιάστηκε το 1830 και είναι έργο του Γερμανού αρχιτέκτονα Λέο φον Κλέντσε (Leo von Klenze). Να σημειωθεί πως ο Κλέντσε είχε σχεδιάσει και κτήρια στην τότε Αθήνα, όπως ο καθολικός ναός του Αγίου Διονυσίου του Αεροπαγίτου (το μόνο από τα σχέδιά του στην Αθήνα, που τελικά εκτελέστηκε, το 1858). Είχε επίσης, επιβλέψει τις πρώτες σωστικές επεμβάσεις στην Ακρόπολη (αφαίρεση του οθωμανικού τζαμιού μέσα από τον Παρθενώνα, αφαίρεση σύγχρονων τότε κτισμάτων ανάμεσα στα αρχαία). Επιπλέον, είναι αυτός που διαμόρφωσε τον σύγχρονο πολεοδομικό χάρτη του κέντρου της πόλης (1834), τροποποιώντας προς το στενότερο και μικρότερο τον κατά πολύ ανώτερο και ομορφότερο πολεοδομικό σχεδιασμό των Σταμάτη Κλεάνθη και Εδουάρδου Σάουμπερτ (Schaubert).
Ο Κλέντσε ήταν θιασώτης του κλασσικισμού στην αρχιτεκτονική και, με τον μέντορα και χρηματοδότη του, βασιλιά Λουδοβίκο Α’ της Βαυαρίας (πατέρας του «δικού μας» Όθωνα), μοιράζονταν το όραμα μιας «γερμανικής Αθήνας» στη Βαυαρία. Η Γλυπτοθήκη χτίστηκε με προορισμό να φιλοξενεί αποκλειστικά ελληνικά και ρωμαϊκά γλυπτά και αποτελεί το παλαιότερο μουσείο στη Βαυαρία. Στις συλλογές της περιλαμβάνονται μερικά από τα πλέον φημισμένα γλυπτά του αρχαίου κόσμου, που έχουν φτάσει στις μέρες μας, όπως τα κλεμμένα γλυπτά της Αφαίας στην Αίγινα, η Κνιδία Αφροδίτη, ο Φαύνος Μπαρμπερίνι (Barberini), ο Απόλλων Μπαρμπερίνι (Barberini), η Αθηνά Βελλέτρι (Velletri), ο Κούρος της Τεγέας, ο Κούρος «του Μονάχου», η Μέδουσα Ροντανίνι (Rodanini), το άγαλμα της Ειρήνης και του Πλούτου μα και άλλα πολλά . Οι συλλογές καλύπτουν μία περίοδο από τον 6ο π.Χ. αιώνα έως τον 6 μ.Χ. αιώνα. Περιλαμβάνονται, επίσης, ρωμαϊκά αντίγραφα σημαντικών ελληνικών πρωτοτύπων, που έχουν χαθεί. Για εμάς τους Έλληνες αποτελεί δήγμα πικρό πως τόσο σημαντικά έργα της πατρίδας μας είναι αρπαγμένα στο εξωτερικό και πρέπει μάλιστα να πληρώσουμε και ικανό εισιτήριο για να τα απολαύσουμε.

Η Γλυπτοθήκη (Glyptothek) βρίσκεται στην περιοχή των μουσείων Das Kunstareal με διεύθυνση: Königsplatz 3. Μπορεί να πάει εκεί κανείς με το μετρό (U στα γερμανικά, με τις γραμμές U2 και U8)
Στο παρόν άρθρο αναφερόμαστε σε συγκεκριμένα γλυπτά του μουσείου, που έχουν τη μορφή προτομών και αναπαριστούν αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους και έναν Ρωμαίο. Ας τους δούμε με χρονολογική σειρά.
Ο Σωκράτης
Ο Σωκράτης γεννήθηκε το π.Χ. 470/469 στον αρχαίο δήμο Αλωπεκής, που αντιστοιχεί στις σημερινές περιοχές Δάφνης και Αγίου Δημητρίου, και πέθανε το 399 π.Χ. στα κρατητήρια της πόλεως πίνοντας το κώνειο. Καταδικάστηκε για πολιτικούς λόγους με πρόφαση πως η διδασκαλία του διέφθειρε τους νέους. Ο Σωκράτης, λέγεται πως κατέβασε τη φιλοσοφία από τα αστέρια στη Γη καθώς ήταν ο πρώτος που έθεσε ως κέντρο της φιλοσοφίας τον άνθρωπο. Ως τότε οι φιλοσοφικές αναζητήσεις ήταν περισσότερο κοσμολογικές και προσπαθούσαν να απαντήσουν στο πώς δημιουργήθηκε ο Κόσμος και στο ποιοι νόμοι διέπουν τη λειτουργία του. Εκφραστές της λεγόμενης Φυσικής Φιλοσοφίας ήταν οι Ίωνες φυσικοί φιλόσοφοι.
Ο Σωκράτης δεν άφησε γραπτά έργα. Για τη ζωή και το έργο του μαθαίνουμε από τον Πλάτωνα και τον Ξενοφώντα, που ήταν μαθητές του. Μαθαίνουμε και από τον Αριστοτέλη, που ήρθε στην Αθήνα ως μαθητής του Πλάτωνα και γνώρισε πολλούς που ήξεραν τον Σωκράτη. Μια στρεβλή εικόνα του Σωκράτη παίρνουμε και από τον Αριστοφάνη, ο οποίος τον σατίρισε ανηλεώς.
Η πιο διάσημη ρήση του Σωκράτη είναι το: «Εν οίδα, ότι ουδέν οίδα.» (Ένα ξέρω, πως δεν ξέρω τίποτα.). Ο Σωκράτης πίστευε πως κέντρο της σκέψης του ανθρώπου ήταν άσκηση της ηθικής, η αναζήτηση της αλήθειας και η συμμόρφωση με τους νόμους της πατρίδας. Μέθοδοί του ήταν «μαιευτική μέθοδος» δηλαδή η διαλεκτική και η «σωκρατική ειρωνία» δηλαδή η αμφισβήτηση. Στόχος βαθύς του Σωκράτη ήταν να βρεθεί η ηθική αλήθεια πέραν πάσης σχετικοποίησης. Με τον Σωκράτη αρχίζει με σαφήνεια η δυτική φιλοσοφία και η πνευματική άνοδος της ανθρωπότητας. Ο άνθρωπος αυτός άλλαξε τον τρόπο που σκεφτόμαστε για πάντα.

Ο Πλάτωνας
Ο Πλάτωνας γεννήθηκε το 428/7 π.Χ. και πέθανε το 347 π.Χ. στην Αθήνα. Πρώτος του δάσκαλος υπήρξε ο Κρατύλος, μαθητής του Ηρακλείτου. Αργότερα ακολούθησε ο Σωκράτης που τον σφράγισε ως προσωπικότητα. Ο ίδιος υπήρξε δάσκαλος του Αριστοτέλη, ο οποίος τον διαδέχτηκε στη διεύθυνση της Ακαδημίας μετά τον θάνατό του. Πληροφορίες για τη ζωή του Πλάτωνα παίρνουμε από την Έβδομη Επιστολή του, η οποία είναι περίπου αυτοβιογραφική. Πάντως, σύμφωνα με το πώς γενεαλογούνταν τα γένη στην αρχαία Αθήνα, η καταγωγή του ήταν πολύ παλιά και έφτανε στον ίδιο τον Προμηθέα… Οι πολιτικές καταστάσεις στην Αθήνα και οι αθλιότητες που αυτές έφεραν στη ζωή της πόλης (Τριάκοντα Τύραννοι, εκτέλεση του Σωκράτη κ.ά.) τον εξώθησαν να μην ασχοληθεί με την πολιτική κι ας ήταν αυτή η φυσική και αναμενόμενη ενασχόληση για τους άρρενες των πλουσίων οικογενειών, στις οποίες και ανήκε.
Οι καινοτομίες τις οποίες εισήγαγε ο Πλάτωνας στη φιλοσοφία είναι σημαντικές και ορίζονται από το ότι τα φιλοσοφικά του έργα έχουν μορφές διαλόγου (Πλατωνικοί διάλογοι) και από το ότι δεν εργάστηκε ως μονήρης διανοητής αλλά στα πλαίσια ομαδοσυνεργατικής σχέσης με τους μαθητές του ιδρύοντας σχολή, την Ακαδημία. Ως προς τούτο τον μιμήθηκαν και τα υπόλοιπα φιλοσοφικά ρεύματα της εποχής ιδρύοντας τις αντίστοιχες σχολές (Περιπατητικοί, Στωικοί, Επικούριοι κ.ά.). Έκτοτε, με εξαιρέσεις, αυτός είναι ο κανόνας.
Τα περισσότερα βιβλία του Πλάτωνα είναι γραμμένα με τη μορφή διαλόγου και περιγράφουν διαλόγους/ συζητήσεις του Σωκράτη με κάποιο πρόσωπο. Συνήθως έχουν το όνομα κάποιου από αυτά τα πρόσωπα (Τίμαιος, Γοργίας, Φαίδων, Πρωταγόρας κ.ά.) αλλά όχι μόνο (Συμπόσιο, Πολιτεία, Νόμοι κ.ά.). Στα βιβλία αυτά καταδεικνύεται η μέθοδος για την αναζήτηση της αλήθειας και της εδραίωσης της ηθικής συμπεριφοράς. Πίστευε πως όλοι εντός μας κατέχουμε την ύψιστη αρετή και πως με την Παιδεία μπορούμε να τη «θυμηθούμε» (Κόσμος των Ιδεών). Πίστευε επίσης πως, αν κυβερνούσαν οι φιλόσοφοι, θα μπορούσε (έστω θεωρητικά) να εγκαθιδρυθεί η τέλεια πολιτεία. Το έργο του διαμόρφωσε τη δυτική Σκέψη και κατ’ επέκταση όλον τον κόσμο. Πληροφορίες για τη σημερινή κατάσταση των χώρων της σχολής του Πλάτωνα, στο άρθρο μας Η Ακαδημία Πλάτωνος.

Ο Μητρόδωρος ο Χίος ή ο Μητρόδωρος ο Λαμψακηνός
Υπάρχει μία αβεβαιότητα για ποιον από τους δύο απεικονίζει το συγκεκριμένο γλυπτό. Οι πιθανότητες είναι υπέρ του Λαμψακηνού. Μολαταύτα τους αναφέρουμε και τους δύο καθώς και σχετική ασάφεια υπάρχει και ενδιαφέρον μεγάλο παρουσιάζουν αμφότεροι. Στη Γλυπτοθήκη του Μονάχου είναι καταχωρημένος ως Επικούριος και με χρονολογία βίου τον 4ο και 3ο αιώνα π.Χ., που αντιστοιχούν στον Λαμψακηνό. Επίσης, ο Λαμψακηνός καθώς ήταν επικούριος έχαιρε εκτίμησης στον ρωμαϊκό κόσμο και καθώς πρόκειται περί ρωμαϊκού αντιγράφου…
Μητρόδωρος ο Χίος
Ο Μητρόδωρος ο Χίος γεννήθηκε στα τέλη του 5ου π.Χ. αιώνα και πέθανε στα μέσα του 4ου π.Χ. αιώνα. Δάσκαλός του ήταν ο Νεσσάς (κατά άλλους Νέσσος) ο Χίος και πολύ πιθανόν να υπήρξε μαθητής και του Δημοκρίτου, του πατέρα της ατομικής θεωρίας ή να φοίτησε στη σχολή του. Έζησε στη Χίο.
Ο Μητρόδωρος θεωρείται προδρομικός φιλόσοφος των Σκεπτικιστών. Υπήρξε εξαιρετικά ευφυής και οξύνους. Εκτός από φιλόσοφος ήταν και γιατρός. Συγκαταλέγεται στους φυσικούς φιλοσόφους και οι παρατηρήσεις του για την Κοσμολογία δείχνουν άνθρωπο με ασυνήθιστη εξυπνάδα και αντίληψη, ακόμα για το μέτρο των αρχαίων, όπως τους αντιλαμβανόμαστε εμείς σήμερα. Πίστευε πως το Σύμπαν είναι άπειρο και πως μέσα σε αυτόν τον τεράστιο χώρο δεν μπορεί παρά να υπάρχει και αλλού ζωή. Χαρακτηριστική επ’ αυτού ήταν η ρήση του πως σε ένα μεγάλο χωράφι είναι αδιανόητο να περιμένει να βρει κανείς ένα μόνο σπυρί σιτάρι και κατ’ αναλογία σε έναν τόσο μεγάλο χώρο (όπως το Σύμπαν) έναν μόνο κόσμο (πλανήτη με ζωή). Όσον αφορά στον σκεπτικισμό του αυτός περικλείεται στη φράση πως όχι μόνο δε γνωρίζουμε τίποτα αλλά και πως είναι βέβαιο ότι δε γνωρίζουμε καθόλου αν γνωρίζουμε ή δε γνωρίζουμε.
Μητρόδωρος ο Λαμψακηνός
Γεννήθηκε στη Λάμψακο του Ελλησπόντου (Μικρά Ασία) το 330/331 π.Χ. και πέθανε το 277 π.Χ. στην Αθήνα. Έζησε την περίοδο των Διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου, εποχή εξαιρετικά ασταθής πολιτικά μα συνάμα πλούσια σε πνευματικά και επιστημονικά επιτεύγματα. Έζησε στην Αθήνα, όπου υπήρξε φίλος και μαθητής του Επίκουρου και προαλειφόταν για διάδοχός του στη διεύθυνση του Κήπου (Κήπος αποκαλούταν η σχολή του Επίκουρου) μα πέθανε πριν από τον Επίκουρο που ήταν μεγαλύτερός του. Πίστευε πως ο άνθρωπος πρέπει να γυμνάζεται με μέτρο, ώστε να μην είναι ούτε πολύ σκληραγωγημένος ούτε πολύ τρυφηλός και πως αυτό προάγει την ψυχική γαλήνη και την ορθή αντίληψη για τη ζωή. Στη ρωμαϊκή εποχή τον εκτιμούσαν ιδιαίτερα ως σημαντικό φιλόσοφο της επικούριας σκέψης. Ο Σενέκας τον αποκαλούσε «δεύτερο Επίκουρο».

Ο Καρνεάδης ο Κυρηναίος
Ο Καρνεάδης γεννήθηκε το 214 ή 212 π.Χ. στην Κυρήνη της Βόρειας Αφρικής και πέθανε το 129/128 π.Χ. σε βαθύ γήρας στην Αθήνα. Είναι αυτός, ο οποίος, ως σχολάρχης, πήρε την για δεκαετίες παρηκμασμένη Ακαδημία και την επανέφερε στο επίπεδο που της άρμοζε. Η περίοδος αυτή ονομάστηκε Νέα Ακαδημία και συνοδεύτηκε από μεγάλη ακμή και αίγλη της Σχολής. Ο Καρνεάδης, μαζί με τον περιπατητικό φιλόσοφο Κριτόλαο και τον στωικό Διογένη συμμετείχε στη διάσημη Πρεσβεία των Φιλοσόφων, που στάλθηκε από τους Αθηναίους στη Ρώμη το 155 π.Χ., για να διαπραγματευτούν χρέος της Αθήνας προς τους Ρωμαίους. Το χρέος ήταν 500 τάλαντα και το μείωσαν στα 100. Κατά την παραμονή του στη Ρώμη, ο Καρνεάδης δίδαξε τις αρχές του βαθέως σκεπτικισμού.
Πρόκειται για έναν από τους ευφυέστερους φιλοσόφους της αρχαιότητας. Για να προσεγγιστεί η σκέψη του χρειάζεται γερός εννοιολογικός εξοπλισμός και εξαιρετική οξύνοια. Αντιπροσώπευε τον Σκεπτικισμό και θεωρούσε πως και η λογική και οι αισθήσεις δεν μπορούν να προσεγγίσουν τη γνώση και πως για να πάρει αποφάσεις κανείς, κινείται με γνώμονα το ευλόγως πιθανόν, δηλαδή με αυτό που πιθανόν θα λειτουργήσει κατάλληλα, με οδηγό την εμπειρία του βίου και της εκπαίδευσης. Απέρριπτε τη μεταφυσική (μαντεία, αστρολογία, εσχατολογία) αλλά και τον δογματισμό των επικουρείων και των στωικών. Επίσης, απέρριπτε τον φυσικό νόμο ως έννοια. Για τη δικαιοσύνη δίδασκε πως δεν μπορεί να έχει πρακτική εφαρμογή και για αυτό δε σχετίζεται με την έννοια του νόμου.

Ο Μάρκος Αυρήλιος Αντωνίνος
Ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος γεννήθηκε το 121 μ.Χ. και πέθανε το 180 μ.Χ. και ανήκε στη δυναστεία των Αντωνίνων. Είχε πλατιά μόρφωση και έγραψε βιβλία με πιο σημαντικό από αυτά το «Εις εαυτόν», το οποίο έγραψε στα ελληνικά. Στο βιβλίο αυτό καταγράφονται οι φιλοσοφικές θέσεις του αυτοκράτορα και κατά πάσα πιθανότητα αποτελούσαν προσωπικό του ημερολόγιο σκέψεων και στοχασμού, στο οποίο διαφαίνονται οι στωικές του αντιλήψεις. Πρέσβευε την ανάγκη για μία ηθική στάση απέναντι στη ζωή και πίστευε πως η προσήλωση στον καθαρό Λόγο/Λογική ήταν τα απαραίτητα εχέγγυα ώστε να ζήσει κάποιος χωρίς να φθείρεται και να επωμίζεται περιττό ψυχικό βάρος. Τα «Εις εαυτόν» απαρτίζονται από 12 βιβλία και αποτέλεσαν σεβαστό και πολύ διαβασμένο βιβλίο από την αρχαιότητα έως και στις μέρες μας γνωρίζοντας αλεπάλληλες εκδόσεις.
Η προτομή του, πρωτότυπο έργο του 2ου μ.Χ. αιώνα βρίσκεται στην «Αίθουσα του Αλεξάνδρου» της Γλυπτοθήκης με αύξοντα αριθμό 569.
Πηγές
Προσωκρατικοί, 16ος τόμος , Εκδόσεις Κάκτος
Ηλ.Ταχ.: [email protected]
Χριστίνα Κακούρου
Αρχαιολόγος – Μουσειολόγος

































































